Nếu bạn chỉ muốn một câu trả lời nhanh thì đây. Quy tắc 50/30/20 hợp với người mới bắt đầu vì nó dễ nhớ và chỉ có ba khoản, còn quy tắc 6 chiếc lọ hợp với người đã theo dõi chi tiêu được vài tháng và bắt đầu có mục tiêu riêng cho từng khoản tiền. Nhưng cả hai đều chỉ là cái khung, và điều quan trọng hơn nhiều là bạn có thật sự chuyển tiền ra ngay ngày lương về hay không.
Mình viết bài này lần đầu cách đây vài năm, lúc mình mới học về tài chính cá nhân được đúng một năm. Bây giờ mình viết lại, vì sau nhiều năm áp dụng thì cách chia tiền của mình đã khác đi khá nhiều so với lúc đó.
Quy tắc 50/30/20 là gì
Quy tắc này chia toàn bộ thu nhập sau thuế của bạn thành ba phần.
Năm mươi phần trăm cho chi phí thiết yếu, tức là những thứ bạn không cắt được: tiền nhà, tiền ăn, điện nước, đi lại, học phí của con, và các khoản trả nợ bắt buộc. Ba mươi phần trăm cho chi tiêu cá nhân, tức là những thứ làm cuộc sống dễ chịu hơn nhưng không có cũng không sao: cà phê, ăn ngoài, mua sắm, du lịch. Hai mươi phần trăm còn lại cho mục tiêu tài chính, gồm để dành, quỹ dự phòng và đầu tư.
Với mức lương 12 triệu một tháng, con số sẽ là 6 triệu cho chi phí thiết yếu, 3,6 triệu cho chi tiêu cá nhân và 2,4 triệu cho mục tiêu tài chính.
Điểm mạnh của quy tắc này là bạn nhớ được nó ngay lần đầu đọc. Điểm yếu là phần 20% quá chung chung. Nó gộp tiết kiệm, quỹ dự phòng và đầu tư vào chung một chỗ, nên rất nhiều bạn cuối cùng chỉ đẩy hết vào sổ tiết kiệm rồi dừng ở đó.
Quy tắc 6 chiếc lọ là gì
Quy tắc này do T. Harv Eker giới thiệu trong cuốn Bí mật tư duy triệu phú, và nó chia nhỏ hơn.
Năm mươi lăm phần trăm cho nhu cầu thiết yếu. Mười phần trăm cho tiết kiệm dài hạn. Mười phần trăm cho giáo dục, tức là tiền học và sách vở của chính bạn. Mười phần trăm cho tự do tài chính, là khoản chỉ dùng để đầu tư và không bao giờ tiêu. Mười phần trăm cho hưởng thụ. Và năm phần trăm cho cho đi.
Vẫn với mức lương 12 triệu, bạn sẽ có 6,6 triệu cho nhu cầu thiết yếu, 1,2 triệu cho tiết kiệm dài hạn, 1,2 triệu cho giáo dục, 1,2 triệu cho tự do tài chính, 1,2 triệu cho hưởng thụ và 600 nghìn cho cho đi.
Nhìn thì thấy nhiều, nhưng thật ra bạn chỉ phải tính một lần duy nhất. Sau đó bạn đặt chuyển khoản tự động vào ngày hôm sau ngày nhận lương, và từ tháng thứ hai trở đi bạn không phải làm gì nữa.
Hai quy tắc khác nhau ở chỗ nào
Khác biệt lớn nhất không nằm ở số lượng lọ, mà nằm ở chỗ tiền của bạn có được đặt tên hay không.
Với 50/30/20, khoản 20% chỉ có một cái tên chung là “mục tiêu tài chính”. Bạn để dành, nhưng để dành để làm gì thì không rõ. Và khi một khoản tiền không có mục đích cụ thể, nó rất dễ bị mượn tạm cho một việc khác.
Với 6 chiếc lọ, mỗi đồng đều có việc của nó. Lọ tự do tài chính là tiền đầu tư, không phải tiền tiết kiệm. Lọ giáo dục buộc bạn đầu tư vào chính mình mỗi tháng, đây là khoản mà quy tắc 50/30/20 hoàn toàn không nhắc tới. Lọ hưởng thụ cho bạn tiêu 10% mà không thấy áy náy, và mình nghĩ đây là lý do nhiều người theo được lâu.
Một khác biệt nữa ít người để ý. Quy tắc 50/30/20 cho bạn tiêu tới 30% cho nhu cầu cá nhân, gần gấp ba mức 10% của 6 chiếc lọ. Với người đang muốn tích lũy nhanh thì con số 30% là quá rộng rãi.
Cái nào hợp với người Việt hơn
Mình sẽ không trả lời chung chung, mà chia theo tình huống.
Nếu bạn chưa từng theo dõi chi tiêu, hãy bắt đầu bằng 50/30/20. Ba khoản là đủ ít để bạn không bỏ cuộc trong tháng đầu tiên. Mục tiêu của giai đoạn này không phải là tối ưu, mà là tạo được thói quen chuyển tiền ra ngay khi lương về.
Nếu bạn đã theo dõi chi tiêu được vài tháng và biết rõ mình tiêu bao nhiêu, hãy chuyển sang 6 chiếc lọ. Lúc này bạn đã đủ dữ liệu để đặt tên cho từng khoản, và bạn sẽ thấy tiến độ rõ ràng hơn hẳn.
Có một điểm mình muốn nói thẳng. Cả hai tỷ lệ này đều được nghĩ ra ở nước ngoài, nơi tiền nhà thường chiếm phần rất lớn trong thu nhập. Ở Việt Nam, nhiều bạn còn ở cùng gia đình nên chi phí thiết yếu thấp hơn nhiều mức 50 hay 55%. Nếu bạn thuộc nhóm đó, giữ đúng 50% cho chi phí thiết yếu là đang tự cho phép mình tiêu nhiều hơn mức cần thiết. Ngược lại, nếu bạn thuê nhà ở Hà Nội hay Sài Gòn với mức lương 10 triệu, thì 50% gần như chắc chắn không đủ.
Nói cách khác, đừng bám vào con số. Hãy bám vào thứ tự.
Cách mình thật sự chia tiền
Mình kể lại đúng những gì mình đã làm, vì mình nghĩ nó hữu ích hơn là nhắc lại lý thuyết.
Trước khi biết đến tài chính cá nhân, mình tiêu sạch lương mỗi tháng. Không phải vì lương thấp, mà vì mình nghĩ tháng sau lương lại về nên chẳng có gì phải lo.
Khi bắt đầu làm lại, mình gần như không có đồng nào trong tay. Lúc đó mình bỏ hẳn sáu lọ và chỉ giữ hai. Năm mươi phần trăm cho tích lũy, năm mươi phần trăm còn lại cho tất cả mọi thứ khác. Mình sống như một sinh viên trong suốt giai đoạn đó, dù lương lúc ấy đã thuộc nhóm khá cao. Nhìn lại thì đây là quyết định đúng nhất, vì giai đoạn không có gì trong tay càng ngắn thì bạn càng sớm bắt đầu được việc quan trọng hơn.
Sau khoảng ba tháng mình xem lại và thấy hai điều. Một là 50% dành cho chi tiêu của mình đang đổ khá nhiều vào spa và cà phê. Hai là mình vẫn chưa tìm hiểu gì về tài chính cả.
Đến tháng thứ sáu, mình nhận ra công việc lúc đó không có chỗ cho mình học hỏi và cũng không có cơ hội tăng lương. Muốn đổi việc thì mình phải giỏi hơn. Thế là mình mở lọ giáo dục và đẩy nó lên hơn 30% để đi học, cao hơn nhiều mức 10% trong sách. Tích lũy tháng đó giảm xuống, nhưng mình chấp nhận.
Đến bây giờ mình chỉ còn bốn lọ: tích lũy dài hạn, đầu tư, giáo dục và chi phí thiết yếu. Trong đó lọ chi phí thiết yếu luôn là lọ thấp nhất, vì mình vẫn cắt dần những khoản không cần thiết. Tỷ lệ mình dùng hiện tại là 50% cho quỹ dự phòng và tích lũy, 25% cho đầu tư và 25% cho chi tiêu.
Mình cũng theo dõi chi tiêu của mình, và mình bắt đầu làm việc đó từ ngày mình học về tài chính cá nhân. Không có bước này thì mọi tỷ lệ đều chỉ là con số trên giấy.
Điều mình luôn giữ, dù ở giai đoạn nào, là bài học trong cuốn Người giàu nhất thành Babylon: trả cho mình trước. Khoản tích lũy luôn được trích ra đầu tiên, phần còn lại mới đem đi tiêu.
Bốn bước để bắt đầu ngay tháng này
Bước một, tính chi phí sống tối thiểu của bạn. Cộng tiền nhà, tiền ăn, điện nước, đi lại và các khoản trả nợ bắt buộc. Con số này cho bạn biết mức 50% có thực tế với bạn không.
Bước hai, chọn một quy tắc và điều chỉnh tỷ lệ theo con số vừa tính. Đừng cố ép mình vào tỷ lệ trong sách.
Bước ba, mở thêm tài khoản và đặt chuyển khoản tự động vào ngày hôm sau ngày nhận lương. Đây là bước quyết định. Nếu bạn đợi đến cuối tháng mới để dành phần còn lại thì gần như sẽ không còn gì. Mình đã nói kỹ hơn về thứ tự chia tiền trong ngày nhận lương ở bài lương 10 triệu nên chi tiêu và tiết kiệm thế nào.
Bước bốn, sau ba tháng thì ngồi xem lại. Lọ nào luôn thiếu thì tăng, lọ nào luôn thừa thì giảm. Tỷ lệ của bạn nên thay đổi theo cuộc sống của bạn, chứ không cố định cả đời.
Chia tiền xong rồi thì làm gì tiếp
Chia tiền chỉ là bước đầu. Việc tiếp theo là xây quỹ dự phòng khẩn cấp cho đến khi nó đủ ba đến sáu tháng chi phí sống. Khi có lớp đệm đó rồi, phần tiền để dành hàng tháng mới nên chuyển sang đầu tư, vì tiền nằm trong sổ tiết kiệm gần như chỉ theo kịp lạm phát.
Nếu bạn muốn nhìn toàn bộ bức tranh từ đầu, mình có bài cách quản lý tài chính cá nhân cho người mới đi làm, trong đó việc chia tiền chỉ là một bước.
Cuối cùng thì 50/30/20 hay 6 chiếc lọ đều không quan trọng bằng việc bạn duy trì được bao lâu. Mình đã đổi cách chia tiền vài lần trong nhiều năm qua, và lần nào cũng vì hoàn cảnh của mình thay đổi chứ không phải vì tìm được công thức hoàn hảo hơn. Công thức hoàn hảo là công thức bạn còn làm được vào tháng thứ mười hai.
Mỗi tuần mình gửi một email về quản lý tiền và đầu tư, viết đơn giản cho người mới. Đăng ký nhận miễn phí tại đây.
Nếu bạn muốn đốt cháy giai đoạn thay vì tự mò, bạn có thể tham khảo khóa học tài chính cá nhân của mình.
