Hầu như bạn nào mới quan tâm đến tài chính cá nhân cũng hỏi mình một câu giống nhau. Rằng có nên để dành một khoản phòng thân trước khi đầu tư không, và nếu có thì bao nhiêu mới gọi là đủ. Mình hiểu vì sao câu này khó trả lời, bởi vì mọi lời khuyên trên mạng đều đưa ra một con số chung chung là ba hoặc sáu tháng chi tiêu, trong khi cuộc sống của mỗi người lại rất khác nhau. Trong bài này mình sẽ nói kỹ về cách tìm ra con số của riêng bạn, thời gian cần để xây nó, và nên cất khoản tiền đó ở đâu.
Trước khi biết đến khái niệm quỹ dự phòng, mình tiêu hết sạch lương mỗi tháng, vì lúc đó mình nghĩ tháng sau lương lại về nên chẳng có gì phải lo. Cho đến khi mình nhìn lại và nhận ra một điều khá đáng sợ. Nếu có bất kỳ chuyện gì xảy ra, dù chỉ là mất việc vài tháng hay một lần nằm viện, thì mình sẽ không có nổi một đồng để xoay sở. Đó là lúc mình bắt đầu chia lương theo tỷ lệ 50% cho quỹ dự phòng, 25% cho đầu tư và 25% cho chi tiêu. Mình sống như một sinh viên trong suốt giai đoạn đó, dù lương lúc ấy đã thuộc nhóm khá cao.
1. Quỹ dự phòng khẩn cấp thực ra là gì
Quỹ dự phòng khẩn cấp là khoản tiền bạn để riêng ra, không đụng tới, và chỉ dùng khi có chuyện thật sự khẩn cấp. Nó không phải là tiền để dành mua điện thoại mới, cũng không phải khoản dành cho chuyến du lịch cuối năm. Hai thứ đó là mục tiêu chi tiêu chứ không phải rủi ro.
Có ba trường hợp mà quỹ này phục vụ. Thứ nhất là mất việc hoặc bị giảm thu nhập, thứ hai là chi phí y tế phát sinh ngoài phần bảo hiểm chi trả, và thứ ba là những sự cố lớn bắt buộc phải xử lý ngay, chẳng hạn hỏng xe hay sửa nhà. Nếu một khoản chi có thể hoãn lại vài tháng mà không ảnh hưởng gì, thì nó không thuộc về quỹ dự phòng.
Mình nhấn mạnh chuyện này vì rất nhiều bạn có tiền tiết kiệm nhưng vẫn phải vay khi gặp biến cố. Đơn giản là vì toàn bộ số tiền đó đã được gắn sẵn cho một mục tiêu nào đó rồi.
2. Bao nhiêu là đủ, và tính bằng cách nào
Cách tính đúng không bắt đầu từ thu nhập của bạn. Nó bắt đầu từ chi phí sống tối thiểu hàng tháng, tức là số tiền bạn cần để sống bình thường nếu tháng này không có đồng lương nào chuyển vào. Bạn hãy cộng tiền nhà, tiền ăn, tiền điện nước, tiền đi lại, tiền học của con nếu có, và các khoản trả nợ bắt buộc. Còn những khoản mua sắm hay giải trí thì bỏ hết ra ngoài.
Giả sử lương của bạn là 15 triệu, với tiền nhà 3 triệu, tiền ăn 3,5 triệu, điện nước và Internet 700 nghìn, xăng xe 800 nghìn, các khoản lặt vặt bắt buộc khoảng 1 triệu. Như vậy chi phí sống tối thiểu của bạn rơi vào khoảng 9 triệu một tháng. Đây mới là con số dùng để nhân lên, chứ không phải mức lương 15 triệu.
Về số tháng, mình thường khuyên các bạn nhìn vào mức độ ổn định của thu nhập. Nếu bạn làm công ăn lương, hợp đồng dài hạn, ngành ít biến động và còn độc thân, thì ba tháng chi phí sống là điểm khởi đầu hợp lý. Trong ví dụ trên, con số đó là khoảng 27 triệu. Còn nếu bạn làm tự do, thu nhập theo dự án, làm trong ngành hay có sa thải, hoặc bạn là người duy nhất kiếm tiền trong nhà, thì nên là sáu tháng trở lên, tức khoảng 54 triệu.
Bản thân mình chọn mức sáu tháng sinh hoạt phí, và mình giữ nguyên con số đó cho tới bây giờ. Lý do thứ nhất là mình muốn yên tâm rằng nếu không xin được việc trong nhiều tháng, mà trong thời gian đó lại có chuyện xấu xảy ra, thì mình vẫn kiểm soát được tình hình. Lý do thứ hai là mình không muốn để nhiều hơn nữa, bởi vì khoản tiền này nằm ở nơi có lãi rất thấp, để càng nhiều thì càng phí. Với mình thì sáu tháng là điểm cân bằng.
Thực tế thì nhiều bạn nhìn con số sáu tháng và thấy nản ngay từ đầu. Vì vậy mình hay chia nó thành các mốc nhỏ. Mốc đầu tiên là một tháng chi phí sống, đủ để bạn không phải vay mượn khi có việc đột xuất. Mốc thứ hai là ba tháng, và chỉ khi chạm mốc này bạn mới thật sự thấy nhẹ đầu như mọi người hay nói. Mốc cuối cùng là sáu tháng, và với phần lớn mọi người thì dừng lại ở đó là hợp lý, bởi vì để quá nhiều tiền nằm yên cũng là một dạng lãng phí khi lạm phát bào mòn giá trị của nó mỗi năm.
3. Xây quỹ trong bao lâu và lấy tiền từ đâu
Nguyên tắc đầu tiên là quỹ dự phòng được trích ra ngay khi lương về, chứ không phải phần còn lại vào cuối tháng. Vì nếu chờ đến cuối tháng thì gần như chẳng bao giờ còn dư. Mình đã nói kỹ hơn về thứ tự chia tiền trong ngày nhận lương ở bài lương 10 triệu nên chi tiêu và tiết kiệm thế nào, bạn xem thêm nếu đang loay hoay ở bước này.
Quay lại ví dụ lương 15 triệu và chi phí sống 9 triệu ở trên. Nếu bạn để dành được 3 triệu mỗi tháng thì sau chín tháng bạn đã có 27 triệu, tức ba tháng chi phí sống. Còn nếu bạn quyết liệt hơn và để dành 4,5 triệu mỗi tháng, con số đó rút xuống còn sáu tháng. Đây chính là lý do mình chọn sống tằn tiện trong giai đoạn đầu, vì giai đoạn không có gì trong tay càng ngắn thì bạn càng sớm bắt đầu được việc quan trọng hơn, đó là đầu tư.
Ngoài lương, bạn đừng bỏ qua những khoản tiền không đều đặn như thưởng Tết, thưởng dự án hay tiền làm thêm. Đó là cách nhanh nhất để rút ngắn thời gian xây quỹ mà không phải siết chi tiêu hàng ngày. Một khoản thưởng Tết bằng một tháng lương có thể đưa bạn đi trước kế hoạch tới ba, bốn tháng.
Nếu bạn đang có nợ thẻ tín dụng hay nợ lãi cao thì thứ tự sẽ khác một chút. Bạn xây mốc nhỏ khoảng một tháng chi phí sống trước, sau đó dồn lực trả nợ, rồi mới quay lại xây tiếp phần còn lại. Bởi vì lãi suất thẻ tín dụng luôn cao hơn bất kỳ khoản lãi tiết kiệm nào bạn nhận được.
4. Nên để quỹ dự phòng ở đâu
Khoản tiền này chỉ có hai tiêu chí, là rút được nhanh khi cần và không mất giá trị gốc. Điều này có nghĩa là quỹ dự phòng không nên nằm trong chứng khoán, chứng chỉ quỹ, vàng, crypto hay bất động sản. Tất cả những kênh đó đều có thể đang giảm giá đúng vào lúc bạn buộc phải bán.
Nơi phù hợp nhất với đa số mọi người là tài khoản tiết kiệm online kỳ hạn ngắn, một tháng hoặc ba tháng, tự động gia hạn. Lãi không cao, nhưng bạn tất toán được bất cứ lúc nào và chỉ mất phần lãi chứ không mất tiền gốc. Mình có nói kỹ hơn về chuyện gửi tiền ngân hàng ở một bài riêng. Một cách khác mà mình thấy khá tiện là chia quỹ thành vài sổ nhỏ thay vì một sổ lớn. Khi cần 10 triệu, bạn chỉ phải tất toán một sổ nhỏ chứ không phá vỡ toàn bộ khoản tiền.
Quan trọng hơn cả nơi cất giữ là bạn nên để quỹ này ở một ngân hàng khác với tài khoản chi tiêu hàng ngày. Khi tiền nằm ngay trước mắt trong app bạn mở mỗi ngày, khả năng bạn tiêu vào nó cho một món đồ giảm giá là rất cao. Mình đã thấy chuyện này xảy ra với rất nhiều bạn.
5. Khi nào thì được dùng, và sau đó làm gì
Bạn được dùng quỹ khi thu nhập bị gián đoạn, khi có chi phí y tế, hoặc khi xảy ra sự cố bắt buộc phải xử lý ngay. Ngoài ba nhóm đó thì mọi lý do khác đều nên được cân nhắc lại. Cách kiểm tra đơn giản nhất là tự hỏi việc này có hoãn được ba tháng hay không.
Sau khi dùng, việc đầu tiên cần làm là quay lại chế độ tích lũy như lúc mới bắt đầu, cho đến khi quỹ đầy trở lại. Trong giai đoạn đó bạn có thể tạm giảm phần tiền dành cho đầu tư. Đây là điểm mà nhiều bạn bỏ qua, bởi vì sau một biến cố người ta thường thở phào rồi quên mất rằng lớp bảo vệ của mình đã mỏng đi.
Mình cũng muốn nói thêm rằng quỹ dự phòng không thay thế được bảo hiểm y tế và bảo hiểm sức khỏe. Quỹ dự phòng lo cho những rủi ro vừa và nhỏ. Còn những khoản viện phí lớn thì bạn cần bảo hiểm gánh, nếu không thì vài tháng tích lũy sẽ biến mất chỉ sau một lần nhập viện.
6. Có quỹ rồi thì bước tiếp theo là gì
Khi quỹ dự phòng đã chạm mốc ba đến sáu tháng chi phí sống, bạn không cần tăng nó thêm nữa. Lúc này phần tiền để dành hàng tháng nên được chuyển sang kênh đầu tư, bởi vì tiền nằm trong tài khoản tiết kiệm gần như chỉ theo kịp lạm phát chứ không giúp bạn giàu lên. Với người mới, chứng chỉ quỹ thường là điểm bắt đầu nhẹ nhàng nhất, vì bạn không cần tự chọn cổ phiếu và có thể bắt đầu với số tiền nhỏ mỗi tháng.
Nếu bạn muốn nhìn bức tranh tổng thể, từ theo dõi dòng tiền đến để dành và đầu tư, thì mình có một bài hướng dẫn cách quản lý tài chính cá nhân cho người mới đi làm, trong đó quỹ dự phòng chỉ là một bước.
Nói cho cùng, quỹ dự phòng không phải là thứ giúp bạn giàu lên. Nó là thứ giúp bạn không bị đẩy lùi về vạch xuất phát mỗi khi cuộc sống có biến. Theo kinh nghiệm của mình, những bạn đầu tư được lâu dài đều là những bạn đã có sẵn lớp đệm này, vì họ không bao giờ bị buộc phải bán ra đúng lúc thị trường đang xấu nhất.
Mỗi tuần mình gửi một email về quản lý tiền và đầu tư, viết đơn giản cho người mới. Đăng ký nhận miễn phí tại đây.
Nếu bạn muốn đốt cháy giai đoạn thay vì tự mò, bạn có thể tham khảo khóa học tài chính cá nhân của mình.
